काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनका क्रममा क्षति पुगेको काठमाडौंको ऐतिहासिक टुँडिखेलस्थित खुलामञ्चको हरियाली र सौन्दर्य पुनःस्थापना गर्न कांग्रेस आफैँ अग्रसर भएको छ। महाधिवेशनका क्रममा सवारीसाधनको आवतजावत, अस्थायी संरचना निर्माण र हजारौँ मानिसको चहलपहलका कारण बिग्रिएको दुबो पुनःरोपण तथा संरक्षणको काम पार्टीका नेता–कार्यकर्ताले सुरु गरेका हुन्।
महाधिवेशन सम्पन्न भएपछि खुलामञ्चको दुबो तथा हरियालीमा क्षति पुगेको विषयले चर्चा पाएको थियो। सार्वजनिक स्थल प्रयोग गरेपछि त्यसलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउने प्रतिबद्धता जनाएको कांग्रेसले अहिले सोहीअनुसार पुनःस्थापनाको काम अघि बढाएको हो।
आइतबार कांग्रेसका केन्द्रीय पदाधिकारी, केन्द्रीय सदस्य तथा स्थानीय नेता–कार्यकर्ता खुलामञ्च पुगेर दुबो रोपण र संरक्षणको काममा सहभागी भए। क्षति पुगेका स्थानमा चितवनबाट ल्याइएको दुबो रोपिएको छ। पार्टीका अनुसार पछिल्लो एक महिनादेखि नियमित सिँचाइ, मलखाद तथा मर्मतसम्भारको कामसमेत भइरहेको छ।
महाधिवेशनका क्रममा खुलामञ्चमा पुगेको क्षतिको जिम्मेवारी आयोजक दलले लिनुपर्ने भन्दै आलोचना भएपछि कांग्रेसले पुनःस्थापनाको प्रतिबद्धता जनाएको थियो। अहिलेको अभियानलाई सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र आयोजकको जवाफदेहितासँग जोडेर हेरिएको छ।
क्षतिको जिम्मेवारी लिँदै कांग्रेस
नेपाली कांग्रेस काठमाडौं महानगर समितिका सभापति सुसन वैद्यले महाधिवेशनका क्रममा खुलामञ्चमा पुगेको क्षतिलाई पार्टीले आफ्नो दायित्वका रूपमा लिएको बताए।
उनका अनुसार कार्यक्रमअघि नै खुलामञ्च जुन अवस्थामा प्रयोगका लागि लिइएको हो, कार्यक्रमपछि त्यही अवस्थामा फर्काएर हस्तान्तरण गर्ने प्रतिबद्धता गरिएको थियो। तर, वर्षा र ठूलो संख्यामा मानिस तथा सवारीसाधनको आवतजावतका कारण अनुमान गरेभन्दा बढी क्षति पुगेको उनले बताए।
“महाधिवेशन स्थलका रूपमा खुलामञ्च प्रयोग गर्दा वर्षाका कारण अनुमान गरेभन्दा केही बढी क्षति भएको छ। दुई दिन परेको भीषण वर्षा र हजारौँ मानिसको आवतजावतका कारण दुबो बिग्रिएको हो। त्यसलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो,” वैद्यले भने।
उनले खुलामञ्च कुनै एउटा राजनीतिक दल, महानगरपालिका वा सरकारको मात्र नभई समग्र नेपालीको साझा सम्पत्ति भएको उल्लेख गरे। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण राजनीतिक दलको नैतिक जिम्मेवारीसमेत भएको उनको भनाइ छ।
ऐतिहासिक धरोहर जोगाउनु सबैको दायित्व
कांग्रेसकी सहमहामन्त्री प्रतिमा गौतमले टुँडिखेलको ऐतिहासिक पहिचान, प्राकृतिक सौन्दर्य र महत्त्व जोगाउनु सबैको साझा जिम्मेवारी भएको बताइन्।
महाधिवेशनका क्रममा सवारीसाधनको आवतजावतलगायत गतिविधिका कारण खुलामञ्चमा क्षति पुगेको देखिएपछि पार्टी आफैँ पुनःस्थापनामा सक्रिय भएको उनले बताइन्।
“यो ऐतिहासिक धरोहर हो। काठमाडौंको मुटुमा रहेको टुँडिखेलको आफ्नै महत्त्व छ। यसको अस्तित्व र सौन्दर्य जोगाउनु हाम्रो पनि कर्तव्य हो। कसैले भनेर मात्र होइन, आफ्नो जिम्मेवारी सम्झेर हामी यहाँ आएका हौँ,” गौतमले भनिन्।
कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य जनक चट्टौतले महाधिवेशनका क्रममा अस्थायी संरचना निर्माण र ठूला सवारीसाधनको आवतजावतका कारण दुबोलगायत क्षेत्रमा क्षति पुगेको बताए। महानगरपालिकाबाट क्षतिको विषय उठेपछि पार्टीले पुनःस्थापनाको प्रतिबद्धता जनाएको र सोहीअनुसार काम अघि बढाइएको उनले जानकारी दिए।
उनका अनुसार दुबो रोपणसँगै त्यसको नियमित सिँचाइ तथा संरक्षणको व्यवस्था पनि गरिनेछ।
त्यस्तै, केन्द्रीय सदस्य लेखनाथ न्यौपानेले सार्वजनिक स्थल प्रयोग गर्दा पुगेको क्षति सुधार गर्नु पार्टीको जिम्मेवारी भएको बताए। बिग्रिएको दुबोलाई प्राकृतिक रूपमा पुनःस्थापित गर्ने उद्देश्यले चितवनबाट दुबो ल्याएर रोप्ने काम भइरहेको उनले जानकारी दिए।
केन्द्रीय सदस्य सीता मिजारले महाधिवेशनका क्रममा भएको क्षतिको परिपूर्ति गर्ने प्रतिबद्धताअनुसार पार्टीले काम गरिरहेको बताइन्।
“यो राष्ट्रिय सम्पत्ति हो। यसको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने उद्देश्यले नेपाली कांग्रेसले आफैँ दुबो रोप्ने कार्यक्रम गरेको हो। जति क्षति भएको छ, त्यसको परिपूर्ति गर्छौँ भनेर हामीले त्यतिबेलै प्रतिबद्धता जनाएका थियौँ,” उनले भनिन्।
३० दिनभित्र पुरानै अवस्थामा फर्काउने लक्ष्य
खुलामञ्चको दुबो पुनःरोपण तथा मर्मतसम्भारको प्राविधिक जिम्मेवारी पाएको माउन्ट एभरेस्ट स्पोर्ट्सका थमन भूसालका अनुसार अहिले प्रारम्भिक चरणको रोपण कार्य भइरहेको छ।
रोपिएको दुबोलाई आवश्यकताअनुसार थिच्ने, माटो मिलाउने, खनजोत गर्ने तथा सिँचाइ र मलखादको व्यवस्था गरेर व्यवस्थित गरिने उनले बताए।
उनका अनुसार अहिलेको मौसममा दुबोलाई पूर्ण रूपमा स्थापित गरी पुरानै अवस्थामा फर्काउन न्यूनतम ३० दिन लाग्ने अनुमान छ। पुनःस्थापनाको काम सम्पन्न भएपछि वास्तविक लागत विवरणसमेत तयार गरिने उनले जानकारी दिए।
दुबो रोपेर मात्र नहुने भएकाले त्यसको नियमित हेरचाह, सिँचाइ र संरक्षणमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्ने प्राविधिकहरूको भनाइ छ।
खुलामञ्च सर्वसाधारणका लागि खुला हुनुपर्ने बहस
दुबो पुनःस्थापनासँगै कांग्रेसका नेताहरूले खुलामञ्चको दीर्घकालीन संरक्षण र सर्वसाधारणको सहज पहुँचको विषयसमेत उठाएका छन्।
महानगर सभापति वैद्यले खुलामञ्चलाई घेराबन्दी गरेर सर्वसाधारणको पहुँच सीमित गर्नु यसको मूल मर्मविपरीत हुने बताए। खुलामञ्च नागरिकले स्वतन्त्र रूपमा उपयोग गर्न पाउनुपर्ने सार्वजनिक स्थल भएको उनको भनाइ छ।
उनले विगतमा खुलामञ्चका सटर हटाउने, टुँडिखेल खुला गर्ने तथा भूमिगत पार्किङ निर्माण गर्ने योजनाविरुद्ध आफूहरूले आन्दोलन गरेको स्मरण गरे।
“खुलामञ्चको आत्मा भनेको नागरिकले स्वतन्त्र रूपमा उपयोग गर्न पाउनु हो। यसलाई जेलजस्तो बन्द गरेर सर्वसाधारणलाई प्रवेश निषेध गर्नु यसको मर्म होइन,” उनले भने।
कांग्रेसका नेताहरूले सार्वजनिक स्थलमा फोहोर नगर्ने, हरियाली नष्ट हुन नदिने र साझा सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणमा आयोजकको जवाफदेहिता
राजनीतिक दल तथा अन्य संस्थाले ठूला कार्यक्रम आयोजना गर्दा सार्वजनिक स्थलमा पुग्ने क्षतिको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने बहस लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ। कार्यक्रमका लागि सार्वजनिक स्थान प्रयोग गर्ने तर त्यसपछि भएको क्षति बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिप्रति नागरिकस्तरबाट पनि प्रश्न उठ्ने गरेको छ।
यस्तो अवस्थामा कांग्रेसले महाधिवेशनका क्रममा क्षति पुगेको खुलामञ्चको पुनःस्थापनाका लागि थालेको अभियानलाई आयोजकको जवाफदेहितासँग जोडेर हेरिएको छ।
खुलामञ्चको वास्तविक संरक्षण भनेको तत्काल दुबो रोपेर हरियाली फर्काउनुमा मात्र सीमित नभई त्यसको दीर्घकालीन व्यवस्थापन र नागरिकको पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि हो। पुनःस्थापनापछि नियमित हेरचाह र संरक्षणको व्यवस्था कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने विषयले अभियानको दिगोपन निर्धारण गर्नेछ।
ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको खुलामञ्चलाई हराभरा र व्यवस्थित बनाउँदै सर्वसाधारणका लागि खुला राख्न सकिएमा यो अभियान सार्वजनिक सम्पत्ति संरक्षणको उदाहरणसमेत बन्न सक्नेछ।
प्रतिक्रिया